Santa Engracia

1882. urteko uztailaren 13ko Lege baten bidez, Tapizen Errege Fabrika botatzeko eta Errege Ondareari zegozkion lursailak besterentzeko baimena eman zen, baina 1905. urtera arte ez ziren konpondu orube horien inguruko arazo urbanistikoak.

Adanero alarguna, Josefa Fernández Durán y Caballero andrea, Madril zaharraren bihotzean bizi zen, Perales Markesaren jauregian. Haren aitak 1910. urtean orube bat erosi zuen, 16 pezetaren truke “oin karratua”, baina proiektua burutzeko txikiegia zenez, beste txikiago bat erantsi zitzaion urte berean, eta, azkenean, 1,667,2 metro karratuko laukia izatera iritsi zen.

Proiektua garaia hartan modan zegoen arkitektoari enkargatu zioten; hau da, Joaquin Saldaña jaunari. Hark beste “hotel-jauregi” batzuk —urte haietan erabilitako terminologia— eraiki zituen Hinojosa markesarentzat eta Hijar-eko dukearentzat, lehenago, eta, ondoren, Santa Coloma kondearentzat, Plasenciako dukearentzat, Tamamesko dukearentzat eta Andriako dukesarentzat. Eklektizismo ikusgarria duen ikuspegiarekin, Madrilgo arkitekturak bereganatuta zituen ezaugarriak sartu zituen, garai hartako gustuaren arabera, baina Adaneronari oreka formala eta adierazgarria eman zion, eta hori nabarmentzekoa da.

Pertsonalki obra zuzendu ezin zuenez, Saldañaren proiektuaren arabera, Mariano Carderera ingeniari arkitektoak zuzendu zuen. Azkena bere karrera profesionala amaitzen ari zen, eta Madrilgo eraikin ospetsu batzuk egin zituen; esate baterako, Erretiroko Bideetako Ingeniarien Goi Eskola edo Erretiro Onaren Etxatzarraren fatxada.

Egoitza “hiru gela nagusi” —egun, etxebizitzak esaten da— jartzeko sortu zen, atezainaren eta zerbitzuaren etxebizitzaz gain. Saldaña bereziki ahalegindu zen barruko apaindura diseinatzen; oraindik ere nabarmenak dira pisuko zuren kalitatea, eskaiolak, moldurak, tximinia ederrak eta eskailera nagusiko burdin bikainak.

Eraikina eraikitzeko lekua 1911ko maiatzean markatu zen, eta handik berrogeita hamabi hilabete baino lehen ezin izan zen udal lizentzia eskatu. “Osasungarritasun-plaka”, egun batzuk geroago bizitzen jartzeko ezinbestekoa zen baldintza, 1914. urtearen hasiera aldera eman zen. Orubea laurehun mila pezetatan baloratu zen eta eraikuntza milioi bat pezetatan.

Altzariez soilik esan daiteke Adanerotarren pintura bilduma zela bilduma pribaturik garrantzitsuenetarikoa, Adanero kondeak, Gonzalo de Ulloa eta Calderonek, jasotako jaraunspenaren emaitza. Adanero kondea Josefa andrearen senarra izan zen, eta emazteari eta lau seme-alabei utzi zien jarauntsia, zaldi batetik erori eta hil zenean. Horiez gain, Granja eta Bohemiako kristalezko lanpara bikainak zeuden; horietatik batzuk mantentzen dira, IEAL-ek erositakoak, 1941ean, berrogeita zazpi mila pezetatan.

Gerra Zibilean zehar, bahitutako objektu baliotsuak gordetzeko biltegi bezala erabili zen, eta berretsi da Dolores Ibarrurik han ezarri zuela bere despatxua. Gatazka amaitutakoan, Adaneroren alarguna zen kondesak —ia ez zen batere bizi izan egoitza hartan— errentamendua kontratatu zuen 1940. urtean Metalen Produkzioko Batzorde Erregulatzailearekin. Beranduago, Batzorde hori Metalaren Sindikatu Nazionala deitu zen.

Urte berean, Toki Administrazioko Ikasketen Institutua (IEAL) sortu zen, eta eraikina behar zenez, Gobernu Ministerioak lehiaketa deitu zuen, baina negatiboa atera zen.

Adaneroren alargunak Santa Engracia jauregia eskaini zuen, eta, aurreko lege-baldintza guztiak bete ondoren, salerosketa sinatu zuten hiru milioi bostehun mila pezetaren truke, 1941. urteko abuztuaren 12an.

Eraikina egokitzeko beharrezkoak ziren obren ondoren, IEAL abian jarri zen Santa Engracian 1942. urteko udazkenean. Urte batzuk geroago, 1959. urtean, Santa Engraciaren aldaketa-lan garrantzitsuenak egin ziren; hain zuzen ere, zalditegiak eta kotxetegiak kendu eta Toki Administrazioaren Eskola Nazionalerako eraikin berria eraiki zen.

Funtzionario lokalen prestakuntza eta hobekuntza ikastaroak eta liburuen eta tokian espezializatutako aldizkarien edizioa izan ziren Santa Engraciako erreferenteak, baina, 1967an, IEALen erregimen juridikoa aldatu ondoren, Iberoamerikarekiko harremanak eta argitalpenak bultzatu ziren, eta zentro espezializatuak sortu ziren; adibidez, “Ikasketa Urbanoen Zentroa”. Egoitza honetan egiten ziren Administrazio Zuzenbideko katedrarako oposaketak —batzuk, bikainak izateagatik, belaunalditan aipatuak izan ziren—; gainera, irakasgai hartan espezializatutako liburutegi bikaina zegoen; ondorioz, katedra hartara aurkeztu behar zutenek paradigmatikotzat zuten.

1979. urteko apirilean, Santa Engracian Lurralde Administrazioaren Ministerioa jarri zen Antonio Montan jaunarekin, baina, espazioa txikia geratu zenez, Osasunaren Zuzendaritza Orokorrak Espainia plazan zuen egoitzara pasa zen, 1980. urteko erdialdean. Aldaketa horren garaian, Udalerrien eta Probintzien Espainiako Federazioa kokatu zen, baita ere, eta han izan zuen egoitza 1987. urtera bitarte. Bi gertaerekin, Santa Engraciak protagonismo handiagoa hartu zuen Espainiako bizitza politikoan.

Egitura aldetik, oso aldaketa gutxi egin ziren urte horietan zehar, nahiz eta lekua antolatzeko eta mantentzeko obrak burutu. Duela gutxi, 2002. urtean, APMren Liburutegi eta Dokumentazio Zerbitzuak jartzeak oihartzuna izan du komunikabideetan, eta hain dotorea eta ezaguna den Liburutegi espezializatua ireki da.

Egun, Santa Engracian dago, baita ere, Autonomia Politikarako Zuzendaritza Orokorra, besteak beste, Autonomien transferentzia konpetentzialak egiteko eskumena duena.

Bibliografia: La recuperación del Hospital de San Carlos del INAP (APM 1991) -el INAP y el palacio de la condesa de Adanero: 187-205 or., Pedro Navascués Palacioren eskutik eta 207-224 or., Enrique Orduñaren eskutik.